وصف كردى دست او را به آن كه مغلول است خلاف آن است ، بل مبسوط است تا جواب مطابق اعتراض بود . و « يد » در حق تعالى كه اطلاق كنند ، چند معنى دارد - و او خود در كلام [ عرب ] ( 1 ) بر معانى است امّا يد به معنى جارحه در حقّ خداى ( 2 ) روا نيست از آنجا كه درست شده است بالادلَّة القاطعة كه او جسم نيست و به صفت اجسام نيست . امّا آن كه مشبّهه گفتند و جماعتى اهل اخبار كه : للَّه يد لا كالايدى ، اگر مراد جارحه است اين مناقضه باشد ، چنان كه گفتند : او جسمى است لا كالاجسام ، اين مناقضه باشد براى آن كه چون گفت : جسم ، اثبات كرد طول و عرض و عمق را ، چون گفت : لا كالاجسام ، نفى كرد آن را كه اثبات كرده بود بعينه و اين مناقصه ، باشد ، همچنين لا كالايدي . و اگر مراد آن است كه [ له يد ] ( 3 ) لا بمعنى الجارحة اين درست است يعنى دستهاى ديگران جارحه باشد و دست ( 4 ) در حق [ او ] ( 5 ) معنى نه جارحه باشد . امّا اقسام يد از اين پنج بيرون نيست به معنى جارحه بود چنان كه گفت : فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما ( 6 ) ، و قوله : فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ، دوم به معنى نعمت چنان كه شواهد آن از اشعار برفت ، و چنان كه رسول - عليه السّلام - گفت : يد اللَّه على الجماعة ، اى نعمته عليهم ، و به معنى قدرت و قوّت باشد چنان كه : ماله بهذا الامر يد ، و منه قوله : أُولِي الأَيْدِي وَالأَبْصارِ ( 7 ) ، و قوله : داوُدَ ذَا الأَيْدِ ( 8 ) ، و به معنى ملك و تصرّف باشد چنان كه هذا ملك يمينه و هذا تحت يده ، و قوله تعالى : أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِه عُقْدَةُ النِّكاحِ ( 9 ) و به معنى تولَّاى فعل باشد بنفس خود نحو قولهم : هذا ما كسبت يداك و فعلت يداك و منه قولهم فى المثل : يداك اوكتا و فوك نفخ ، و قوله تعالى : ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ ( 10 ) ، و امثال ذلك كثيرة . امّا مراد به يد در آيه جز نعمت نيست و وجه تثنيهء او از آن جاست كه چون كنايت از نعمت به « يد » كرد و

--> ( 5 - 3 - 1 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج افزوده شد . ( 2 ) . مج ، مت ، وز ، لت ، مر : بر خداى تعالى . ( 4 ) . مج ، مت ، وز ، لت ، مر را . ( 6 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 38 . ( 7 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 45 . ( 8 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 17 . ( 9 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 237 . ( 10 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 182 .